“Nhà tôi xây từ hồi đầu những năm hai nghìn, dây điện đi nổi trên tường, cầu chì sứ vẫn còn, cái ổ cắm chỗ bình nóng lạnh thỉnh thoảng nóng ran. Giờ muốn lắp điện mặt trời thì có phải đục tường đi lại hết dây không, tốn bao nhiêu?” — ở vùng nông thôn và thị trấn miền Bắc, rất nhiều nhà ở trong tình trạng này. Câu trả lời ngắn là không nhất thiết phải làm lại toàn bộ, nhưng cũng không được đấu bừa vào hệ dây cũ. Bài này giúp anh chị phân biệt phần nào bắt buộc phải xử lý, phần nào có thể thay dần, và tự quan sát được gì trước khi thợ đến.
Với hệ hoà lưới thông thường, biến tần đổi điện một chiều từ tấm pin thành điện xoay chiều rồi đấu vào tủ điện tổng của nhà, sau công tơ. Từ đó, điện chạy ra các nhánh trong nhà giống hệt điện lưới. Nói cách khác, cái quạt, cái tủ lạnh không biết điện đến từ mái hay từ cột điện, và từng ổ cắm không phải gánh thêm tải chỉ vì có điện mặt trời.
Chỗ chịu thay đổi nhiều nhất là đoạn dây trục từ công tơ vào tủ tổng, bản thân tủ tổng và điểm đấu của biến tần. Buổi trưa nắng, dòng điện từ biến tần chạy ngược qua đoạn này, có lúc đẩy lên lưới. Nếu dây trục nhỏ, dài, mối nối lỏng, điện áp ở đầu biến tần bị đội lên, máy tự ngắt để bảo vệ. Cũng vì thế mà phần hệ dây cần xem kỹ nhất lại không phải là dây trong phòng ngủ.
Có hai thái cực. Một là nghe ai đó bảo nhà cũ thì phải đục tường đi lại toàn bộ dây mới lắp được, thế là dự toán đội lên mấy chục triệu, nhiều nhà gác luôn ý định. Hai là đơn vị lắp làm nhanh, đấu thẳng biến tần vào cái cầu dao cũ, mối nối xoắn quấn băng dính, không có thiết bị chống giật, chống sét lan truyền, cứ chạy được là bàn giao.
Kiểu thứ hai nguy hiểm hơn vì lỗi không lộ ngay. Vài tháng sau, mối nối cũ nóng dần, cầu chì sứ đứt vào trưa nắng, biến tần báo quá áp, hoặc tệ hơn là chạm vỏ thiết bị thấy tê tay. Lúc đó chủ nhà thường đổ lỗi cho điện mặt trời, trong khi gốc rễ là hệ dây cũ chưa từng được đánh giá.
Khi khảo sát, người thợ nên chia hệ điện trong nhà thành ba nhóm. Nhóm phải xử lý trước khi lắp: dây trục từ công tơ vào tủ tổng, tủ tổng và cầu dao chính, dây nối đất. Nếu còn cầu chì sứ hay dây trục quá nhỏ so với tải, cần thay trước. Đây là phần nhỏ về khối lượng nhưng quyết định an toàn.
Nhóm nên thay dần: những nhánh đang có dấu hiệu nóng, ổ cắm đổi màu, dây nhánh cho bình nóng lạnh, điều hoà, bếp từ đang đi chung một đường nhỏ. Có thể tách ra đường riêng trong vài tháng tới, không cần làm cùng lúc với hệ mặt trời. Nhóm để nguyên: đèn, quạt, các ổ cắm ít tải còn tốt. Bên cạnh đó, phần điện mặt trời nên có một tủ riêng gồm aptomat, thiết bị chống giật và chống sét lan truyền, tách bạch với tủ cũ.
Cứ cho là nhà anh chị cách công tơ khoảng hai chục mét, dây trục đã dùng lâu năm và khá nhỏ. Lắp hệ 5 kWp, buổi trưa biến tần đẩy ra dòng khoảng hơn hai chục ampe. Với dây trục cũ, điện áp tại đầu biến tần tăng thêm vài vôn, cộng với điện áp lưới buổi trưa vốn đã cao, máy tự ngắt vài lần mỗi tuần. Mỗi lần ngắt, hệ mất chừng nửa tiếng đến một tiếng nắng.
Cứ cho chi phí thay dây trục và tủ tổng mới rơi vào khoảng ba đến năm triệu đồng. Trong khi đó, phương án đục tường đi lại toàn bộ dây cho một căn nhà hai tầng dễ lên tới vài chục triệu. Làm đúng nhóm một trước, nhóm hai rải dần theo túi tiền, anh chị vừa an toàn vừa không bị dồn chi phí vào cùng một lúc. Con số thật phụ thuộc từng nhà, nhưng tỷ lệ chênh lệch thường là như vậy.
Không mở tủ điện, không tháo ổ cắm. Chỉ cần đi một vòng quanh nhà và ghi lại: nhà xây năm nào, dây đi nổi hay đi âm; còn cầu chì sứ không; ổ cắm nào từng nóng, có vết ố vàng hay xém đen; đèn có chập chờn mỗi khi bật bình nóng lạnh, máy bơm hay không; aptomat nào hay nhảy.
Chụp ảnh công tơ, ảnh tủ điện tổng khi nắp vẫn đóng, và ảnh đường dây từ công tơ vào nhà nếu nhìn thấy từ dưới đất. Liệt kê các thiết bị lớn đang dùng như điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ, máy bơm. Tờ ghi chú này giúp người khảo sát đánh giá nhanh hơn và báo giá sát hơn, tránh cả hai kiểu báo giá quá tay lẫn làm ẩu.
Có mùi khét, ổ cắm nóng rực, chạm vỏ máy giặt hay tủ lạnh thấy tê tay: gọi thợ điện ngay, không cần đợi tới chuyện lắp điện mặt trời. Đó là lỗi của hệ dây hiện tại và cần sửa trước tiên.
Khi mời đơn vị lắp đến khảo sát, anh chị nên đề nghị họ tách hạng mục điện trong nhà ra một dòng riêng trong báo giá: phần nào bắt buộc thay, lý do là gì, phần nào khuyến nghị làm sau. Hỏi thêm biến tần sẽ đấu vào đâu, có tủ riêng cho phần mặt trời hay không, có nối đất không. Một bên khảo sát cẩn thận sẽ trả lời được những câu này bằng ảnh và số đo, chứ không chỉ nói chung chung là nhà cũ thì phải làm lại.
Gửi hóa đơn tiền điện — anh Tú khảo sát & báo giá miễn phí, tính hoàn vốn theo số thật của nhà bạn.
Hoặc xem trước dịch vụ phù hợp với nhà mình →
💳 Chưa muốn bỏ một lần? Trả góp tới 100 triệu — xem mỗi tháng góp bao nhiêu